است كه اسلام در امر تقوا دارد . بله عليه شكننده عهد حكم كرده است كه اگر عهدى را بعد از عقد شكست ، آن عقد و آن پيمان ملغى و باطل است ، و به طرف مقابلش اجازه داده كه بر وى تجاوز كند ، به همان مقدارى كه او به وى تجاوز كرده ، و در اين باره فرموده است : « كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّه وَعِنْدَ رَسُولِه ، إِلَّا الَّذِينَ عاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ ، إِنَّ اللَّه يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ ، . . . لا يَرْقُبُونَ فِي مُؤْمِنٍ إِلًّا وَلا ذِمَّةً ، وَأُولئِكَ هُمُ الْمُعْتَدُونَ فَإِنْ تابُوا وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَآتَوُا الزَّكاةَ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ ، وَنُفَصِّلُ الآياتِ لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ ، وَإِنْ نَكَثُوا أَيْمانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَطَعَنُوا فِي دِينِكُمْ ، فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ ، لَعَلَّهُمْ يَنْتَهُونَ » « 1 » . و نيز فرموده : « فَمَنِ اعْتَدى عَلَيْكُمْ فَاعْتَدُوا عَلَيْه بِمِثْلِ مَا اعْتَدى عَلَيْكُمْ ، وَاتَّقُوا اللَّه » « 2 » و باز فرموده : * ( « وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ أَنْ صَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ أَنْ تَعْتَدُوا وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى ، وَلا تَعاوَنُوا عَلَى الإِثْمِ وَالْعُدْوانِ ، وَاتَّقُوا اللَّه » ) * « 3 » . و جان كلام اينكه اسلام حرمت عهد و وجوب وفاى به آن را بطور اطلاق رعايت كرده ، چه اينكه رعايت آن به نفع صاحب عهد باشد ، و چه به ضرر او ، آرى كسى كه با شخصى ديگر هر چند كه مشرك باشد پيمان مىبندد ، بايد بداند كه از نظر اسلام بايد به پيمان خود عمل كند و يا آنكه از اول پيمان نبندد ، براى اينكه رعايت جانب عدالت اجتماعى لازمتر ، و واجبتر از

--> ( 1 ) چگونه مشركين مىتوانند نزد خدا عهدى داشته باشند و يا نزد رسول او ؟ چنين چيزى ممكن نيست ، مگر آنهايى را كه شما قبلا در كنار مسجد الحرام با آنها پيمان بسته باشيد ، كه ما دام آنها پيمان شما را استوار دارند ، شما نيز بايد در پيمان خود استوار باشيد كه خدا مردم با تقوا را دوست مىدارد . . . آرى مشركين در باره هيچ مؤمنى رعايت عهدى و پيمانى نمىكنند ، و آنان تجاوزگرند ، بله ، اگر توبه كردند و نماز به پا داشتند و زكات پرداختند مسلمان و برادران دينى شمايند ، و ما براى مردمى كه دانا باشند همه اطراف مسائل را بيان مىكنيم ، و اگر آنها پيمان خود را بعد از آنكه آن را بستند ، بشكستند ، و در دين شما خرده گيرى كردند ، نخست با پيشوايان كفر قتال كنيد كه آنها سوگندى و عهدى ندارند ، باشد كه به اين وسيله دست از كفر خود بردارند . « سوره توبه ، آيه 12 » . ( 2 ) پس اگر كسى كه با شما عهد دارد به شما تجاوز كرد ، به همان مقدار كه او تجاوز كرده شما نيز به او تجاوز كنيد ، و از خدا بترسيد . « سوره بقره ، آيه 194 » . ( 3 ) بغض و دشمنى و كينه اى كه شما از مشركين كه نگذاشتند داخل مسجد الحرام شويد در دل داريد ، شما را وادار به تجاوز بر آنان نكند ، آرى بر كار نيك و بر تقوا معاونت كنيد ، و بر گناه و تجاوز كمك نكنيد ، و از خدا بترسيد . « سوره مائده ، آيه 2 » .